Trước nhất cần nói rõ: điều kiện kinh doanh đã được đặt ra trong luật chứ không phải tại các nghị định và quyết định trên. Cụ thể, tại điều 59 Luật Giao thông đường bộ năm 2001 ghi rõ: "Hoạt động vận tải khách, vận tải hàng bằng đường bộ là hoạt động kinh doanh có điều kiện theo quy định của pháp luật và phải được quản lý chặt chẽ để bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đường bộ".
Nghị định 92/2001 đã đặt ra những điều kiện chung về kinh doanh vận tải bằng ô tô và điều kiện cụ thể cho từng lĩnh vực như: chỉ có doanh nghiệp (trong đó có HTX) mới được kinh doanh trên tuyến cố định; còn kinh doanh bằng taxi hoặc theo hợp đồng thì cả doanh nghiệp và cá nhân đều có quyền làm. Nghị định 110/2006 thì mở rộng điều kiện kinh doanh hơn đối với các đối tượng khác. Cụ thể, ngoài quy định chỉ có doanh nghiệp (HTX) mới được kinh doanh trên tuyến cố định thì nay muốn kinh doanh bằng xe buýt hoặc taxi phải là doanh nghiệp, HTX mới được quyền khai thác.
Nghị định 92/2001 và các quyết định liên quan của Bộ Giao thông vận tải trước đây chưa đặt ra vấn đề xã viên kinh doanh trong HTX phải "đưa" xe của mình đứng tên sở hữu HTX, trong khi Nghị định 110/2006 và các quyết định 16, 17 của Bộ Giao thông vận tải đặt ra vấn đề này khi khai thác kinh doanh phải là doanh nghiệp (HTX là doanh nghiệp). Đây là điều kiện mới và cũng chính là điều làm cho một số HTX tại TP.HCM, xã viên băn khoăn, thậm chí lo lắng.
Hiện nay chúng ta có Luật HTX năm 2003 và Luật Doanh nghiệp năm 2005. Hai luật này quy định: khi xã viên (hoặc thành viên) góp vốn (bằng tiền hoặc tài sản) vào HTX (hoặc doanh nghiệp) đều phải được thể hiện bằng tiền đồng Việt Nam để tạo thành vốn của HTX (hoặc doanh nghiệp). Và khi đã góp vốn, dù HTX là sở hữu (đứng tên) nhưng xã viên vừa là chủ sở hữu chung vừa là chủ sở hữu riêng (của riêng trong cái chung).
Thực tế qua việc thực hiện Nghị định 110 và hai quyết định trên ở các HTX cho thấy những băn khoăn, lo lắng của một số HTX, xã viên là... thái quá. Cụ thể, ở các HTX sản xuất tập trung (chạy xe trên tuyến cố định, xe buýt) các khâu quản lý, điều hành, giám sát... đã được nâng lên và hoạt động kinh doanh của xã viên ngày càng có hiệu quả. Một ví dụ, trong cao điểm phục vụ Tết Mậu Tý vừa qua, các HTX do "nắm" được xã viên nên đã chủ động được trong khâu điều độ phương tiện, điều phối kinh doanh. Còn bản thân xã viên, thông qua kế hoạch của HTX và được thông tin kịp thời về nhu cầu xe ở từng nơi, từng lúc nên vẫn toàn quyền quyết định hoạt động kinh doanh của mình. Một ví dụ khác, với các HTX hoạt động tập trung tại các bến xe, do có nguồn xe "thuộc sở hữu" nên sẵn sàng điều động, đáp ứng nhu cầu xe giải tỏa khách mọi lúc, đi đến mọi nơi. Những xã viên khi "nằm" trong HTX như vậy lại có thêm cơ hội kinh doanh, tăng thu nhập.
Cũng từ thực tế cho thấy, khi xã viên "đem xe" vào HTX thì quyền sở hữu tài sản của họ vẫn giữ nguyên. Xe vẫn là của họ, họ vẫn toàn quyền sử dụng và vẫn có thể thực hiện quyền định đoạt xe của mình (muốn sang nhượng, cho, tặng... ai, lúc nào cũng được). Như vậy, việc "đem xe" vào HTX vừa qua hoàn toàn khác với việc tập thể hóa HTX hoặc loại hình công tư hợp doanh trước đây. Hiện còn một số lo ngại cho xã viên khi đưa xe vào HTX như: là do bản thân về tổ chức của các HTX, thủ tục hành chính nhiêu khê, trình độ cán bộ quản lý HTX hạn chế, yếu kém, công tác cung ứng dịch vụ cho xã viên không có, từ đây xã viên không còn mặn mà việc chuyển tên phương tiện vào HTX, do đó các ban quản trị HTX gặp khó khăn trong việc tìm nguồn phí từ xã viên chứ chưa hẳn là xã viên gặp khó khăn.
Trong thời kỳ hội nhập, ngành vận tải với nhiều loại hình doanh nghiệp ra đời cạnh tranh khốc liệt, các HTX không thích nghi kịp thời để trở thành một tập thể HTX mạnh tập trung sản xuất thì khó lòng cạnh tranh để tồn tại với các doanh nghiệp bạn cùng ngành. Điều kiện kinh doanh là điều kiện chung, HTX là loại hình doanh nghiệp không thể tách rời ra khỏi môi trường hoạt động kinh tế vận tải chung của ngành và xã hội. Còn một số lý luận diễn giải về luật HTX, về mô hình... thì cần hiểu rõ nguyên tắc nếu có "chênh" nhau giữa 2 luật - luật HTX và luật giao thông đường bộ thì phải áp dụng theo luật chuyên ngành là luật giao thông đường bộ.
HTX muốn tồn tại vững mạnh phải tập trung nguồn lực phương tiện để đủ sức cạnh tranh, không thể hoạt động lẻ tẻ từng xã viên một rồi Ban quản trị sống với tiền phí của xã viên hằng tháng.
Hồ Văn Hưởng
(UV Liên minh HTX VN, Phó chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô VN)